Συμμετοχή των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή

Η Οδηγία 2001/77/EΚ "Για την προαγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας που παράγεται από ανανεώσιμες πηγές στην εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας" προβλέπει στο παράρτημα της για την Ελλάδα ενδεικτικό στόχο κάλυψης από ΑΠΕ, περιλαμβανομένων των μεγάλων υδροηλεκτρικών έργων, σε ποσοστό της ακαθάριστης κατανάλωσης ενέργειας κατά το έτος 2010 ίσο με 20,1%. Ο στόχος αυτός είναι συμβατός και με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας που απορρέουν από το πρωτόκολλο του Κιότο που υπογράφτηκε το Δεκέμβριο του 1997 στη σύμβαση-πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την αλλαγή του κλίματος. Το πρωτόκολλο του Κιότο προβλέπει για την Ελλάδα συγκράτηση του ποσοστού αύξησης κατά το έτος 2010 του CO2 και άλλων αερίων που επιτείνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου κατά 25% σε σχέση με το έτος βάση 1990. Οι πλέον πρόσφατες εκτιμήσεις για την ακαθάριστη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας κατά το έτος 2010, την προσδιορίζουν σε ύψος 68 TWh. Κατά συνέπεια υφίσταται ανάγκη παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ΑΠΕ (συμπεριλαμβανομένων των μεγάλων υδροηλεκτρικών) της τάξης των 13.7 TWh κατά τo 2010.

Προκειμένου να εκτιμηθεί ένα ρεαλιστικό σενάριο απαιτήσεων σε εγκατεστημένη ισχύ ΑΠΕ για την επίτευξη του ανωτέρω στόχου, γίνονται οι ακόλουθες υποθέσεις:

Η κατανομή του μεριδίου συνεισφοράς των διαφόρων τεχνολογιών ΑΠΕ δεν θα διαφοροποιηθεί σημαντικά μέσα στην επόμενη πενταετία. Η υπόθεση αυτή θεωρείται ως ρεαλιστική δεδομένου ότι δεν αναμένονται ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις που θα οδηγούσαν σε σημαντικές ανακατατάξεις στην οικονομική βιωσιμότητα των τεχνολογιών.

Η μέση ενεργειακή παραγωγή ανά εγκατεστημένη μονάδα ισχύος (συντελεστής φόρτισης ή ισοδύναμες ώρες λειτουργίας) θα μειωθεί λόγω της αναγκαίας ανάπτυξης έργων σε περιοχές με υποδεέστερο δυναμικό ΑΠΕ.

Με βάση τα ανωτέρω, οι απαιτήσεις σε εγκατεστημένη ισχύ ΑΠΕ για το 2010 προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος παρουσιάζονται στον ακόλουθο πίνακα (ΥΠΑΝ, 2005):

Στατιστικά δεδομένα ηλεκτρικού συστήματος έτους 2005

Η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας κατά το 2005 υπολογίζεται σε 57.8 TWh, η οποία προήλθε από μονάδες εγκατεστημένης ισχύος της τάξης των12500 MW για μονάδες της ΔΕΗ και 1400 MW από αυτοπαραγωγούς και παραγωγούς συμβατικής και ανανεώσιμης ενέργειας. Η κυριώτερη μορφή καυσίμου εξακολουθεί να είναι ο εγχώριος λιγνίτης που με παραγωγή περίπου 70 Mt καλύπτει το 55.9% του συνόλου των αναγκών παραγωγής. Το πετρέλαιο χρησιμοποιείται κυρίως στις νησιωτικές εγκαταστάσεις του μη διασυνδεδεμένου συστήματος με την ηπειρωτική χώρα. Οι εγκαταστάσεις ΑΠΕ περιλαμβάνουν τις συνδεδεμένες μονάδες που αποτελούν τα αιολικά πάρκα, τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα, οι μονάδες αξιοποίησης βιομάζας και τα φωτοβολταϊκά συστήματα. Στο ακόλουθο σχήμα παρουσιάζεται η συμμετοχή των διαφόρων μονάδων ηλεκτροπαραγωγής στην καταναλωθείσα ηλεκτρική ενέργεια κατά το 2005.

Η κατά έτος προστιθέμενη ισχύς των εγκαταστάσεων ΑΠΕ παρουσιάζεται σε επόμενο διάγραμμα, όπου οι τιμές για τα έτη 2005 και 2006 στηρίζονται σε αξιόπιστες προβλέψεις που έγιναν κατά τον Οκτώβριο του 2005 από το ΥΠΑΝ, με βάση την παρακολούθηση της πορείας υλοποίησης κάθε έργου ΑΠΕ, και αφορούν ισχύ έργων τα οποία θα λειτουργούν ή θα έχουν εγκατασταθεί και θα τελούν σε δοκιμαστική λειτουργία.

Συμμετοχή μονάδων ηλεκτροπαραγωγής στην ετήσια κατανάλωση κατά το 2005

Στο διάγραμμα φαίνεται η σαφής και εντυπωσιακή επιτάχυνση της ανάπτυξης της αγοράς ΑΠΕ κατά τη διετία 2005-2006 η οποία τεκμηριώνεται από την αναλυτική παρακολούθηση της πορείας ανάπτυξης κάθε έργου ξεχωριστά. Η εικόνα αυτή οφείλεται:

• Στην ολοκλήρωση κατά την τρέχουσα περίοδο πολλών αδειοδοτικών και αναπτυξιακών προσπαθειών ιδιωτών επενδυτών που είχαν επιβραδυνθεί κατά την περίοδο 2001-2004 λόγω κυρίως των θεσμικών αναδιαρθρώσεων του ηλεκτρικού τομέα που είχαν δρομολογηθεί στις αρχές της δεκαετίας του 2000 (δημιουργία Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας κλπ.)
• Στην ωρίμανση και εμπέδωση των διοικητικών και θεσμικών παρεμβάσεων της διετίας 2003-2004, οι οποίες σαφώς απλοποίησαν των επενδυτικό περιβάλλον σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο και ήραν πολλά διοικητικά εμπόδια.

Παράλληλα, παρουσιάζεται η ανάγκη καθορισμού ευνοϊκότερου καθεστώτος ενίσχυσης επενδύσεων αξιοποίησης της βιομάζας, αλλά κυρίως για την εγκατάσταση νέων φωτοβολταϊκών συστημάτων. Ο τελευταίος τομέας εμφανίζει πολύ σημαντική καθυστέρηση.

Τα πλέον επικαιροποιημένα στοιχεία (ΥΠΑΝ, 2005) εγκατεστημένης ισχύος μονάδων ΑΠΕ σε MW ανά περιφέρεια δίνονται στον ακόλουθο πίνακα. Η συνολική δυναμικότητα των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής με χρήση ΑΠΕ που θα έχουν εγκατασταθεί και θα λειτουργούν ή θα είναι έτοιμα προς λειτουργία μέχρι το τέλος του 2005 ή το αργότερο τον Ιανουάριο του 2006 αντιστοιχεί σε 2.2 TWh και θα προέρχεται κατά 77,4% από αιολικά πάρκα, 13,6% μικρά υδροηλεκτρικά έργα και 9,0% από λοιπές μορφές ανανεώσιμης ενέργειας (βιοαερίο, βιομάζα, φωτοβολταϊκά).

Πέραν των ανωτέρω, έχουν εγκριθεί έως το τέλος του 2005 επιπλέον άδειες εγκατάστασης για σταθμούς ΑΠΕ συνολικής ισχύος 590 MW, από τα οποία 505 MW αφορούν αιολικά πάρκα, 62 MW μικρά υδροηλεκτρικά έργα και 22 MW σταθμούς βιομάζας. Πρόκειται για ώριμα έργα σε όλη την Ελλάδα, χωρίς προβλήματα σύνδεσης με το δίκτυο και λυμένα τα ζητήματα περιβαλλοντικής αδειοδότησης, με συνέπεια να εκτιμάται ότι θα έχουν υλοποιηθεί μέχρι το τέλος του 2007.

Αντίθετα, σε περιοχές όπως η Νότια Εύβοια, η Νοτιοανατολική Πελοπόννησος και η Ανατολική Μακεδονία - Θράκη η ανάπτυξη νέων έργων ΑΠΕ καθυστερεί αναμένοντας την ολοκλήρωση των δρομολογημένων έργων ενίσχυσης του δικτύου μεταφοράς. Το αυξημένο επενδυτικό ενδιαφέρον στις περιοχές αυτές αποτυπώνεται στον παρακάτω πίνακα όπου παρουσιάζεται η ισχύς των αδειών παραγωγής που έχουν εκδοθεί (χωρίς άδεια εγκατάστασης) για την ηπειρωτική χώρα και σε περιοχές εκτός αυτών όπου έχει δρομολογηθεί ενίσχυση των δικτύων.

Με βάση τα ανωτέρω στοιχεία και υποθέτοντας ότι η τάση εγκατάστασης νέων ΑΠΕ που επικρατεί κατά την τελευταία διετία θα συνεχιστεί ή θα εμφανίσει μεγαλύτερη αύξηση (λόγω δρομολογημένων θεσμικών παρεμβάσεων) κατά την τριετία 2008-2010, εκτιμάται ότι έως το 2010 θα έχουν εγκατασταθεί στις συγκεκριμένες περιοχές της χώρας επιπλέον 600 - 650 MW αιολικών πάρκων, 90 - 100 MW μικρών υδροηλεκτρικών μονάδων και περίπου 40 MW λοιπών έργων ΑΠΕ. Συνολικά, εκτιμάται ως πολύ πιθανή η εγκατάσταση 780 MW σταθμών ΑΠΕ που αντιστοιχούν στο 31% των έργων που σήμερα διαθέτουν άδεια παραγωγής.

Μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα

Η ΔΕΗ λειτουργεί 15 μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα με συνολική εγκατεστημένη ισχύ 3017.8 MW και ετήσια διαθέσιμη παραγωγή 4.16 TWh, θεωρώντας μέσες συνθήκες υδραυλικότητας και συντηρητικό σενάριο διαχείρισης νερών. Κατά το 2005 η παραγωγή έφτασε περίπου τις 5.3 ΤWh (περιλαμβανόμενης και παραγωγής 0.8 ΤWh προερχόμενης από αντλησιοταμίευση) ενώ και κατά το 2003 το μέγεθος αυτό ήταν ελαφρά μεγαλύτερο των 5 TWh.

Tα έργα που έχουν προγραμματιστεί από τη ΔΕΗ για εμπορική λειτουργία έως το 2010 έχουν συνολική ενεργειακή απολαβή 1.58 ΤWh. Παράλληλα, βρίσκεται σε προκαταρκτική φάση υλοποίησης από ιδιωτική εταιρεία το υδροηλεκτρικό έργου Αγίου Νικολάου στον ποταμό Άραχθό στη βορειοδυτική Ελλάδα, με εγκατεστημένη ισχύ 93 MW και ετήσια παραγωγική ικανότητα 320 GWh. Επίσης, έχει χορηγηθεί σε ιδιώτη μία ακόμα άδεια παραγωγής μεγάλου υδροηλεκτρικού έργου ισχύος 60 MW στη θέση Αυλάκι στον ποταμό Αχελώο στην Κεντρική Ελλάδα. Με βάση συντηρητικές εκτιμήσεις, από τα προγραμματισμένα 775 MW υδροηλεκτρικών έργων θα έχουν ολοκληρωθεί μονάδες συνολικής ισχύος 307 MW.

Υβριδικά συστήματα

Στην Ικαρία βρίσκεται σε φάση δημοπράτησης από τη ΔΕΗ υβριδικό σχήμα αποτελούμενο από τυπική υδροηλεκτρική μονάδα συζευγμένη με δύο αντλησιοταμιευτήρες ισχύος 3.8 MW και βοηθούμενο από αιολικό πάρκο 2.4 MW, με συνολική ικανότητα παραγωγής περίπου 14 GWh/έτος. Το έργο έχει ενταχθεί για παροχή δημόσιας ενίσχυσης στο Γ' Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης.

Η αναθέρμανση του επενδυτικού ενδιαφέροντος για συγκεκριμένα έργα, ειδικά στο μη διασυνδεδεμένο σύστημα, μπορεί να επιτευχθεί με την επιτάχυνση της ολοκλήρωσης της απελευθέρωσης της αγοράς ηλεκτρισμού και τη θεσμοθέτηση ευνοϊκότερων κινήτρων για νέες επενδύσεις.

Σεμινάρια υλοποίησης έργων ΑΠΕ έως το 2010

Στην "3η Εθνική Έκθεση για το Επίπεδο Διείσδυσης της Ανανεώσιμης Ενέργειας το Έτος 2010 (Άρθρο 3 της Οδηγίας 2001/77/EΚ)" που έδωσε στη δημοσιότητα το ΥΠΑΝ το Οκτώβριο του 2005, αναπτύσσονται 3 εναλλακτικά σενάρια των δυνατοτήτων διείσδυσης των ΑΠΕ (συμπεριλαμβανομένων και των μεγάλων υδροηλεκτρικών έργων) στο Ελληνικό σύστημα ηλεκτροπαραγωγής κατά το έτος 2010, τα οποία και παρουσιάζονται στις επόμενες ενότητες.

Βασικό σενάριο

Το βασικό σενάριο στηρίζεται στην ολοκλήρωση των προγραμματισμένων έργων ενίσχυσης του δικτύου, λαμβάνει υπόψη το οικονομικό δυναμικό των ΑΠΕ και το επενδυτικό ενδιαφέρον, και προσεγγίζει με ρεαλιστικό τρόπο τη δυναμικότητα των νέων εγκαταστάσεων.

Συνοπτικά οι προϋποθέσεις επίτευξης του συγκεκριμένου σεναρίου, το οποίο προσεγγίζει ικανοποιητικά το στόχο για το 2010, είναι οι ακόλουθες:

• Θα προχωρήσει απρόσκοπτα η υλοποίηση των επενδύσεων που έχουν λάβει άδεια εγκατάστασης. Η υπόθεση αυτή είναι ρεαλιστική δεδομένου ότι τα έργα αυτά είναι ώριμα, έχουν ολοκληρώσει την αδειοδοτική διαδικασία, έχουν εξασφαλισμένη πρόσβαση στο δίκτυο και άρα είναι χρηματοδοτήσιμα.
• Θα ολοκληρωθούν τα εκτεταμένα έργα ενίσχυσης των δικτύων στις περιοχές της Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης, της Νοτιοανατολικής Πελοποννήσου και της Εύβοιας. Η υπόθεση είναι επίσης ρεαλιστική δεδομένης της προόδου των έργων αυτών.
• Θα συνεχιστεί και θα βελτιωθεί η τάση υλοποίησης επενδύσεων ΑΠΕ της τελευταίας διετίας, σε περιοχές πέραν από αυτές όπου εκτελούνται τα έργα ενίσχυσης των δικτύων.

Οι εκτιμήσεις του βασικού σεναρίου παρουσιάζονται στον κατωτέρω πίνακα.

Συντηρητικό σενάριο

Οι τρεις προϋποθέσεις του βασικού σεναρίου σηματοδοτούν ταυτόχρονα και τους κινδύνους που μπορεί να προκαλέσουν εκτροπή από την πορεία προσέγγισης του στόχου που εκφράζεται από αυτό και στους οποίους έχει εστιάσει την προσοχή της η Ελληνική Πολιτεία. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι εάν:

• περιοριστεί στο 85% το ποσοστό υλοποίησης των έργων που διαθέτουν ήδη άδεια εγκατάστασης,
• δεν εγκατασταθούν όπως προβλέπεται πρόσθετα αιολικά πάρκα στη νότια Εύβοια και τα νησιά,
• περιοριστεί στο 65% του προσδοκώμενου ο ρυθμός ανάπτυξης στη υπόλοιπη Ελλάδα (δηλ. εγκατασταθεί τελικά το 20% των έργων που σήμερα διαθέτουν άδεια παραγωγής)

τότε το ποσοστό συμμετοχής της ανανεώσιμης ενέργειας στην ακαθάριστη ηλεκτρική κατανάλωση θα προσεγγίσει το 15% όπως φαίνεται στον ακόλουθο πίνακα. Υπενθυμίζεται επίσης ότι έχει εκτιμηθεί πως η μέση ενεργειακή παραγωγή ανά εγκατεστημένη μονάδα ισχύος (συντελεστής φόρτισης ή ισοδύναμες ώρες λειτουργίας) θα μειωθεί ελαφρά λόγω της αναγκαίας ανάπτυξης έργων σε περιοχές με υποδεέστερο δυναμικό ΑΠΕ.

Αισιόδοξο σενάριο

Με βάση τις εκτιμήσεις του βασικού σεναρίου γίνεται σαφές ότι η επίτευξη του στόχου 20,1% απαιτεί πρόσθετα μέτρα και πολιτικές. Με βάση την παραδοχή αυτή, οι πρόσθετες δράσεις που έχουν αναληφθεί ή θα αναληφθούν στο άμεσο μέλλον μπορεί να διακριθούν σε θεσμικά μέτρα πολιτικής και σε τεχνολογικές-εμπορικές παρεμβάσεις. Όσον αφορά τα θεσμικά μέτρα πολιτικής, εξετάζονται ή δρομολογούνται τα ακόλουθα:

• Προώθηση και ενίσχυση των υβριδικών συστημάτων στα νησιά, που θα οδηγήσει στην αυξημένη διείσδυση ΑΠΕ σε περιοχές με πλούσιο αιολικό δυναμικό το οποίο δεν αξιοποιείται σήμερα.
• Προοπτική ανάπτυξης της αγοράς φωτοβολταϊκών μέσω εξεταζόμενων ρυθμίσεων ενίσχυσης.
• Εισαγωγή της δυνατότητας χρήσης της παράκτιας ζώνης και της θάλασσας για εγκατάσταση ΑΠΕ ώστε να είναι εφικτή η δημιουργία θαλάσσιων αιολικών πάρκων που σήμερα απαγορεύεται με βάση το άρθρο 14 του Ν. 2971/2001 "Αιγιαλός, παραλία και άλλες διατάξεις" (ΦΕΚ Α' 285). Το γεγονός αυτό θα επιτρέψει τη διερεύνηση νέων περιοχών από επενδυτές που σήμερα δεν είναι εφικτή λόγω της ανωτέρω απαγόρευσης.

Όσον αφορά τις τεχνολογικές-εμπορικές παρεμβάσεις:

• Έχει αποφασισθεί και προωθείται η διασύνδεση των Βορειοανατολικών Κυκλάδων με το διασυνδεδεμένο σύστημα. Η μελέτη σκοπιμότητας εκπονήθηκε από κοινή ομάδα στελεχών της ΡΑΕ, ΔΕΗ και ΔΕΣΜΗΕ με την εποπτεία του Υπουργείου Ανάπτυξης, ολοκληρώθηκε το Μάιο του 2005 και προβλέπει τη σύνδεση της Σύρου με το Λαύριο μέσω υποθαλάσσιου καλωδίου υψηλής τάσης συνεχούς ή εναλλασσόμενου ρεύματος και την ανάπτυξη του υπόλοιπου δικτύου υψηλής τάσης μέσω υποθαλάσσιων καλωδίων, μόνο ώστε να μην υπάρχουν γραμμές μεταφοράς πάνω στα νησιά, γεγονός που γενικά προκαλεί αντιδράσεις. Σήμερα η διαδικασία υλοποίησης του εν λόγω πολύπλοκου έργου βρίσκεται στο στάδιο εξεύρεσης κατάλληλων γηπέδων για την ανέγερση των νέων υποσταθμών 150/20 kV και την προσγειάλωση των υποβρύχιων καλωδίων. Η σύνδεση των νησιών αυτών θα επιτρέψει τη διοχέτευση σημαντικής ποσότητας αιολικής ενέργειας και γεωθερμικής ενέργειας υψηλής ενθαλπίας στο διασυνδεδεμένο σύστημα που σήμερα δεν μπορεί να απορροφηθεί παρά μόνο σε πολύ μικρό ποσοστό τοπικά αφού πρόκειται για αυτόνομα ασθενή δίκτυα (weak grids). Εκτιμάται ότι μέχρι το 2010 μπορεί να έχει υλοποιηθεί μέρος του έργου.
• Αξιοποίηση του επενδυτικού ενδιαφέροντος για εγκατάσταση μεγάλων έργων ΑΠΕ σε απομονωμένες περιοχές με παράλληλη ανάπτυξη έργων σύνδεσης με τον κορμό του διασυνδεδεμένου συστήματος, με επιβάρυνση των επενδυτών, όπως προβλέπεται από το άρθρο 2 του Ν. 2941/2001. Γενικά, σχετικά πρόσφατα έχει εμφανιστεί επενδυτικό ενδιαφέρον για τέτοιου είδους μεγάλα έργα τα οποία φαίνεται ότι εκλαμβάνονται από τους υποψηφίους επενδυτές ως μη εμφανίζοντα τα προβλήματα τοπικής αποδοχής που έχουν παρουσιαστεί στις λοιπές περιοχές της Ελλάδας, αφού πρόκειται για απομονωμένες περιοχές, ενώ φαίνεται ότι τους προσφέρουν σχετική ασφάλεια στο χρονοδιάγραμμα υλοποίησης αφού δεν εξαρτούν την ανάπτυξη των έργων σύνδεσης από τον Κύριο του Συστήματος.
• Ένταση των προσπαθειών για υλοποίηση περισσότερων από τα υπό ανάπτυξη μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα.

Με βάση το αισιόδοξο σενάριο, όλα τα ανωτέρω πρόσθετα μέτρα θα λειτουργήσουν αποτελεσματικά, οπότε θα είναι δυνατή η επίτευξη του στόχου, όπως παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα. Κάτι τέτοιο προϋποθέτει την εγκατάσταση μέχρι το 2010 περίπου 400 - 450 MW πρόσθετων εγκαταστάσεων ΑΠΕ. Εκτιμάται ότι ο συντελεστής φόρτισης των 250 MW των αιολικών πάρκων, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών των περιοχών όπου θα αναπτυχθούν, θα είναι 30%.

Συμπερασματικά αναφέρεται ότι η Ελλάδα πρέπει να καταβάλει πολύ εντατικές προσπάθειες στο θεσμικό, κανονιστικό, τεχνικό και χρηματοδοτικό επίπεδο για την προσέγγιση του ενδεικτικού στόχου της Οδηγίας 2001/77/ΕΚ, 20.1%, ο οποίος υπό πολύ ευνοϊκές συνθήκες είναι δυνατό να επιτευχθεί. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι έχουν εντοπιστεί και καταβάλλεται συντονισμένη προσπάθεια να ελεγχθούν οι παράγοντες κινδύνου που μπορεί να οδηγήσουν σε αποκλίσεις από την επιθυμητή πορεία.